بیماری سلیاک چیست و چه علائمی دارد؟

راهنمای رژیم غذایی در بیماری سلیاک :

سلیاک نوعی بیماری گوارشی است که در ان به دلیل حساسیت به نوعی ماده غذایی به نام گلیادین (گلوتن),فرد دچار ناراحتیهای گوارشی شده و مواد غذایی به خوبی در بدن او جذب نمیشود.در نتیجه کاهش وزن ,خستگی ,کم خونی و درد های استخوانی ایجاد میشود.بنابراین فرد باید مواد غذایی را که دارای گلیادین یا گلوتن میباشد از غذای خود حذف کند . این ماده در گندم , جو و چاودار وجود دارد. لیستی از مواد غذایی مجاز و غیر مجاز در زیر آورده شده است که جهت جلوگیری از بروز عوارض این بیماری لازم است به آن توجه شود. 

مواد غذایی مجاز 

انواع لبنیات شامل شیر,ماست,پنیر,خامه ,سرشیر,بستنی 

انواع گوشتها ,مرغ و ماهی و تخم مرغ  

انواع حبوبات مانند لوبیا ,عدس,ماش,نخود و... 

انواع مغزها و دانه های روغنی مانند گردو,بادام,کنجد,تخمه ها و... 

انواع میوه ها و سبزیجات  

نانها,آردها و غذاهای تهیه شده از  ذرت, سیب زمینی ,برنج ,سویا,نخود و سایر حبوبات 

 سایر مواد مجاز عبارتند از: انواع روغنها ی گیاهی ,کره , کاکائو,قهوه ,چای,ژله ,عسل,مربا,قند و شکر,ذرت بوداده یا پف فیل,شیرینیهای برنجی ,فرنی آرد برنج,پودر نارگیل,ادویه جات,رب گوجه فرنگی ,زیتون ,خیار شور و... 

مواد غذایی غیر مجاز 

انواع نانها ,آردها و غذاهای تهیه شده از گندم,جو و چاودارمانند ماکارونی,رشته فرنگی,رشته آش,انواع بیسکویتها,کیک و کلوچه ,ویفرو... 

 انواع سوسیس و کالباس و همبرگرو گوشتهای کنتاکی شده و سرخ شده  با آرد سوخاری 

برخی کنسروها و غذاهای آماده مانند کنسرو لوبیا , پودر سوپ آماده  

بستنی قیفی,ژله تهیه شده از نشاسته گندم ,سس گوجه فرنگی و سایر مواد غذایی که در ان از آرد گندم به عنوان غلیظ کننده استفاده شده است .

توجه1: در صورتیکه از محصولات کارخانه ای استفاده میشود لازم است به ترکیبات ان که روی بسته بندی نوشته شده است توجه کنند و در صورت وجود گلوتن,گلیادین,نشاسته و آرد گندم از مصرف آن خودداری شود. 

 توجه2: در بعضی از بیماران در ابتدا عدم تحمل لاکتوز شیر نیز وجود دارد و لازم است مصرف شیر کمتر شده ,به جای آن از ماست استفاده شود.

نکات و آموزش های کلی در بیماری سلیاک 

سلیاک  به عنوان یک پاسخ دائمی با واسطه ایمنی تعریف می شود.  هنگامی که افراد مبتلا به بیماری سلیاک گلوتن (پروتئین موجود در گندم، چاودار و جو) را مصرف میکنند، بدن آنها یک پاسخ ایمنی ایجاد می کند که به روده کوچک حمله می کند. این حملات منجر به آسیب به پرزها می شود.وقتی پرزها آسیب می بینند، مواد مغذی نمی توانند به درستی جذب بدن شوند شود که بیمار را مستعد کمبود های مختلف می کند.                

       *این بیماری در کودکان هم دیده می شود اما بیشترین بروز آن در 40 تا 60 سال است. 

موارد مرتبط با کمبود در این افراد شامل: کم خونی (مرتبط با آهن و در درجه بعد کمبود ویتامین های B9و B12)، استئومالاسی استئوپنی و شکستگی های استخوانی مرتبط با کمبود کلسیم و ویتامین D و در کودکان هم تاخیر در رشد و تاخیر در بلوغ  نیز می تواند  دیده شود. 

برای اکثر کودکان و بزرگسالانی که  علایم دارند( مثل اسهال ، نفخ شکمی ، استئاتوره کاهش وزن و یبوست)و مشکوک  هستیم به سلیاک ،از  آنتی بادی IgA ترانس گلوتامیناز بافتی (tTG-IgA) به اضافه یک آنتی بادی IgA استفاده میکنند. بعد از آن برای تایید تشخیص از بیوپسی یا آندوسکپی میتوان استفاده کرد. 

*این بیماری با دیگر بیماری های خود ایمن مثل دیابت نوع یک در ارتباط است. 

بیمار بعد از پذیرش در بیمارستان باید مورد ارزیابی تغذیه قرار گیرد. از آن جا که بیماران سلیاک طیف وسیعی از موارد کمبود و مشکلات گوارشی دارند باید از نظر داشتن سو تغذیه مورد ارزیابی و معاینه قرار گیرند تا در صورت لزوم مداخله صورت گیرد. باید  قد و وزن بیمار را اندازه گیری کرد. در کودکان صدک و در بزرگسالان BMI می توانند کمک کننده باشند. کاهش وزن های ناخواسته بیمار در مدت اخیر (چند هفته تا چند ماه اخیر) از بیمار پرسیده و ثبت شود. 

برای بیماری که دچار نفخ  و یبوست است می توان یک سری توصیه های ساده انجام داد: 

فعالیت فیزیکی  

مصرف مایعات فراوان 

حذف گلوتن  

مواد غذایی نفاخ مثل حبوبات قبل از پخت و پز خوب خیسانده شود و بعد از آن خوب پخته شود 

لبنیات به خصوص شیر می تواند عامل نفخ باشد که اگر فرد عدم تحمل دارد یا موجب نفخ می شود می توان کاهش داد. 

 نکاتی درباره رژیم این افراد 

تنها راه کنترل بیماری رژیم غذایی  gluten-freeیا عاری از گلوتن است. که باید تمام مواد غذاهای حاوی گلوتن(به طور کلی مواد غذایی حاوی گندم، چاو دار  و جو) از سبد مصرفی بیماران حذف شود و به جای آن ها از مواردی مثل برنج ،  سیب زمینی ، مغز ها ، ذرت و حبوبات میتوان استفاده کرد. همچنین برای این بیماران باید محاسبه پروتئین و کالری صورت گیرد تا کفایت دریافت پروتئین انرژی داشته باشند و از سوتغذیه جلوگیری شود 

کمبود های تغذیه ای باید در این بیماران بررسی شده و جبران شود. با توجه به سو جذب ممکن است لازم باشد از فرم تزریقی استفاده کرد مثل آهن. بیماران ممکن است در تحمل لاکتوز و فروکتوز دچار مشکل باشند که مواد غذایی حاوی آن ها را میتوان  کاهش داد.  

نکته جالب توجه این است که با یک دوره 8هفته ای  رعایت دقیق و اصولی رژیم عاری از گلوتن  علایم بالینی فروکش میکند و تست Anti-TTG نیز منفی می شود.   همچنین گزارش شده است که بهبود بافت شناسی (هیستولوژیک) روده طی 6 تا 12 ماه پس از شروع یک رژیم غذایی بدون گلوتن، همزمان با بهبودی بالینی رخ می دهد. که نشان کارامدی و تاثیر این رژیم در بهبود وضعیت این بیماران است(به طور مثال با یک دوره رعایت رژیم کتوژنیک تحمل لاکتوز افراد بهتر می شود).

بیماری سلیاک چیست؟

بیماری سلیاک یک بیماری تغذیه ای مزمن است که باعث اشکال در جذب مواد مغذی می شود. معمولا سایر اعضاء خانواده بیماران مبتلا به سلیاک نیز مستعد این بیماری هستند. 

التهاب روده هنگامی آغاز می شود که یک بیمار سلیاکی شروع به خوردن غذاهای حاوی گلوتن کند. گلوتن پروتئینی است که در گندم ، جو ، چاودار و خانواده حبوبات یافت می شود. جودوسر برای بیماران سلیاکی مضر نیست ، اما در    سلیاکی ها توصیه نمی شود. واکنش سیستم ایمنی برضد گلوتن ، باعث واکنش التهابی در دیواره روده می شود . در حالت طبیعی مخاط روده کوچک با میلیونها پرز (مشابه شکل زیر ) پوشیده شده که سطح جذب روده را افزایش می دهند. 

در التهاب ناشی ازسلیاک پرزهای روده کوچک موقتا آسیب می بینند که باعث کاهش جذب غذا می شود. وقتی گلوتن از غذا حذف شود ، التهاب کاهش  می یابد و روده شروع به التیام یافتن می کند. پیشرفت علایم از یک بیمار به بیمار دیگر متفاوت است.